ویکتور فرانکل (Viktor E. Frankl)

فصل ۲: معنادرمانی در یک نگاه

از اردوگاه تا مطب

اگر بخش یکم نشان داد که آدم‌ها با یک «چرا» سرپا می‌مانند، بخش دوم می‌پرسد این «چرا» از کجا می‌آید و آیا می‌شود آن را به کسی آموخت. فرانکل پس از آزادی به وین برگشت؛ بیمارانش دیگر زندانی نبودند، اما بسیاری‌شان همان تهی‌بودن را داشتند. حاصل کارش معنادرمانی (logotherapy) شد: رویکردی که به‌جای کندوکاو در گذشتهٔ بیمار، بر آنچه او به سویش می‌رود تمرکز می‌کند. او آن را «مکتب سوم وین» خواند، در برابر روانکاوی فروید و روان‌شناسی فردی آدلر.

فرانکل می‌گفت آدم امروز نه فقط با «ارادهٔ لذت» فروید رانده می‌شود و نه فقط با «ارادهٔ قدرت» آدلر؛ بنیادی‌ترین انگیزه‌اش «ارادهٔ معنا» (will to meaning) است. «لوگوس» در یونانی هم معناست و هم عقل؛ پس معنادرمانی، درمان از راه معنا نیست، درمانی است که معنای خودِ بیمار را جدی می‌گیرد. تفاوت عملی‌اش با بقیهٔ مکتب‌ها همین است: درمانگر قرار نیست معنا تجویز کند. اگر تجویز کند، همان کاری را کرده که ایدئولوژی‌ها می‌کنند — و فرانکل از این خطر آگاه بود.

خلأ وجودی: بیماریِ آدمِ سیر

فرانکل پدیده‌ای را توصیف می‌کند که در اردوگاه غایب بود و در شهرهای مرفه شایع: خلأ وجودی (existential vacuum). در اردوگاه هر روز یک تکلیف روشن بود — زنده ماندن — و همین تکلیف، پرسش معنا را خفه می‌کرد. در صلح و رفاه، آدم بیکارِ معنا می‌شود و این بیکاری را با شلوغی پر می‌کند. نشانهٔ کلاسیکش «نوروزِ یکشنبه» (Sunday neurosis) است: افسردگی‌ای که عصر یکشنبه، وقتی هیاهوی هفته فرو می‌نشیند، سر می‌رسد. فرانکل این را بیماری نمی‌داند؛ سرخوردگی وجودی نشانهٔ سلامت است، یعنی آدم هنوز چیزی می‌خواهد. نوروز نوژنیک (noogenic neurosis) آنجاست که همین سرخوردگی به نشانه‌های جسمی و روانی تبدیل شود؛ رنجی در لایهٔ معنا، نه در لایهٔ روان. فرانکل این تمایز را جدی می‌گرفت، چون درمان هر دو یکی نیست: یکی دارو و رفتار می‌خواهد، دیگری پرسش.

پزشک سالخورده و همسرش

پزشک عمومی سالخورده‌ای در افسردگی شدید به فرانکل مراجعه کرد. دو سال پیش همسرش مرده بود؛ زنی که به گفتهٔ خودش او را بیش از هر کس دیگری دوست داشت، و او دیگر از این فقدان بیرون نمی‌آمد. فرانکل به جای دلداری، یک پرسش پرسید: اگر اول شما مرده بودید و همسرتان زنده می‌ماند، چه می‌شد؟ مرد بی‌درنگ گفت: برای او فاجعه بود، خیلی رنج می‌کشید. فرانکل گفت همین رنج از او دریغ شد و بهایش را شما با زنده ماندن و با این سوگ پرداختید. مرد چیزی نگفت، دست فرانکل را فشرد و آرام رفت.

سه راه برای یافتن معنا

معنا در معنادرمانی ساخته نمی‌شود، پیدا می‌شود؛ و فرانکل سه راه برایش می‌شمارد. نخست از راه آفریدن: کاری، محصولی، خدمتی که از خودت باقی می‌گذاری. دوم از راه تجربه کردن: طبیعت، هنر، و مهم‌تر از همه رویارویی با انسانی دیگر در عشق. سوم، و بحث‌برانگیزترین، از راه نگرشی که به رنجِ ناگزیر می‌گیری. این سه راه هم‌ارز نیستند: تا وقتی می‌شود بیماری را درمان کرد یا بی‌عدالتی را برداشت، معنا جستن در آن رنج خودآزاری است نه قهرمانی — فرانکل خودش این را می‌گوید.

سؤالی که باید وارونه شود

به نظر فرانکل، پرسش «از زندگی چه انتظاری دارم؟» از پایه غلط است. او این چرخش را «کوپرنیکی» می‌خواند: به جای آنکه از زندگی طلبکار باشیم، باید بفهمیم زندگی در این لحظهٔ خاص چه چیزی از ما می‌خواهد. نتیجهٔ این چرخش، مسئولیت است؛ آزادی بدون مسئولیت به خودسری تبدیل می‌شود. معنا همیشه چهره‌ای مشخص دارد — نه یک فلسفهٔ کلی، بلکه پاسخ به تکلیفی که همین امروز، در همین موقعیت، بر دوش این آدم گذاشته شده است. این چرخش بار سنگینی دارد: اگر زندگی از من چیزی می‌خواهد، دیگر نمی‌توانم نقش قربانی را بازی کنم. فرانکل مسئولیت را شکلِ عملیِ آزادی می‌دانست؛ آدمی که به هیچ چیز پاسخگو نیست، آزاد نیست، رهاشده است.

آزادی، آخرین حرف نیست؛ آزادی بخشی از ماجراست و نیمی از حقیقت. آزادی فقط وجه منفی پدیده است و وجه مثبتش مسئولیت‌پذیری است. به همین دلیل پیشنهاد می‌کنم مجسمهٔ آزادی در ساحل شرقی، با مجسمهٔ مسئولیت در ساحل غربی تکمیل شود.
— ویکتور فرانکل

فرانکل به ایراد رایج هم پاسخ می‌دهد: اگر همه‌چیز گذراست، پس چه چیزی می‌ماند؟ پاسخش این است که گذشته، امن‌ترین جای عالم است؛ آنچه زیست‌ای، دیگر قابل مصادره نیست. او تصویر آلبوم عکس را می‌آورد: واقعیت‌هایی که در قاب‌ها حفظ شده‌اند، از دست نمی‌روند. از همین‌جا قاعدهٔ «بار دوم» بیرون می‌آید: طوری زندگی کن که گویی برای بار دوم زندگی می‌کنی و در بار اول همان‌قدر اشتباه کرده‌ای که حالا در آستانهٔ تکرارش هستی. این جمله، تصمیم امروز را به حساب یک عمر می‌گذارد.

تمرین بستر مرگ

در جلسه‌ای گروهی که همکار فرانکل، کورت کوکورک، اداره می‌کرد، زنی نشسته بود که پسر یازده‌ساله‌اش را از دست داده بود و پسر بزرگ‌ترش به فلج اطفال دچار و ویلچرنشین بود؛ او یک بار تلاش کرده بود خودش و پسرش را بکشد و تنها مقاومت پسرش جلوی او را گرفته بود. فرانکل رو به زن دیگری کرد، سالم و سی‌ساله، و از او خواست خود را هشتادساله و در بستر مرگ تصور کند و به زندگی‌اش نگاه کند: ازدواج خوب، رفاه، خوش‌گذرانی، و بی‌فرزندی. زن گفت زندگی‌اش شکست خورده است. بعد همان تمرین را با مادر داغ‌دیده کرد؛ او گفت زندگی‌اش پر از معنا بوده، چون از پسرش انسانی بهتر ساخته است. اتاق به گریه افتاد.

توجه افراطی، بیماری را بزرگ می‌کند

فرانکل دو مکانیزم را نام می‌برد: «توجه افراطی» و «قصد افراطی». کسی که از بی‌خوابی می‌ترسد، با تلاشِ زیاد برای خوابیدن، خواب را از خودش می‌گیرد؛ توجه، نشانه را بزرگ و نشانه، ترس را بزرگ‌تر می‌کند. درمانش عمداً وارونه است: در «قصد متناقض»، بیمار می‌آموزد همان چیزی را که از آن می‌گریزد عمداً بخواهد — و آن‌گاه ترس، سوخت خودش را از دست می‌دهد. نسخهٔ سازمانی‌اش را همه دیده‌ایم: تیمی که وسواسِ یک شاخص را دارد، همان شاخص را خراب می‌کند.

آنچه از معنا نمی‌شود انتظار داشت

اینجا باید ترمز کرد. معنادرمانی یک نظریهٔ بالینی است، نه دستور زندگی؛ شواهدش بیشتر از جنس مشاهدهٔ بالینی است تا کارآزمایی، و «معنا» چیزی نیست که با پرسشنامه‌ای ساده اندازه گرفته شود. مهم‌تر، خطر سوءاستفاده است: هر سازمانی می‌تواند «هدف» و «معنا» را به کارمندانش بفروشد تا سیستم فرسوده را نپوشاند. فرانکل خودش معنا را شخصی و غیرقابل تجویز می‌دانست؛ پس اگر کسی از بالا برایت معنا تعریف می‌کند، به احتمال زیاد دارد چیز دیگری می‌فروشد. پس‌گفتار ۱۹۸۴ همین بحث را به سخت‌ترین حالتش می‌برد: معنایی که در برابر درد، گناه و مرگ هم دوام بیاورد.