فصل ۱: مبانی رهبری آگاهانه؛ بالای خط، زیر خط و چهار سطح آگاهی

نقطه عزیمت رهبری آگاهانه با یک مدل بصری بسیار ساده اما تکان‌دهنده آغاز می‌شود: یک خط افقی سیاه در میانه صفحه. نویسندگان کتاب مطرح می‌کنند که هر انسان و هر رهبری در هر ثانیه از زندگی کاری و شخصی خود، یا بالای خط (Above the Line) قرار دارد و یا زیر خط (Below the Line). زمانی که ما بالای خط هستیم، گشوده، کنجکاو و متعهد به یادگیری هستیم. در مقابل، زمانی که به زیر خط سقوط می‌کنیم، بسته، تدافعی و متعهد به «برحق بودن» (Being Right) می‌شویم.

تفاوت یک رهبر آگاه با یک رهبر ناآگاه در این نیست که رهبر آگاه هرگز به زیر خط نمی‌رود؛ چراکه مغز خزنده و تکاملی انسان به گونه‌ای سیم‌کشی شده است که در مواجهه با تهدید (چه تهدید فیزیکی و چه تهدید جایگاه و ایگو در جلسه هیئت‌مدیره)، به طور خودکار به زیر خط سقوط می‌کند. تفاوت اصلی در خودآگاهی لحظه‌ای و سرعت تشخیص این سقوط است. دانستن اینکه در حال حاضر زیر خط هستید، بسیار مهم‌تر از خودِ زیر خط بودن است.

نخستین نشانه رهبران آگاه، خودآگاهی و توانایی گفتن حقیقت به خودشان است. اینکه یک رهبر بتواند در هر لحظه به درستی تشخیص دهد که بالای خط است یا زیر خط، بسیار مهم‌تر از جایی است که واقعاً در آن قرار دارد.

یکی از خطاهای رایج در مدیریت سنتی، تمرکز صددرصدی بر محتوا و غفلت از زمینه است. محتوا پاسخ به این پرسش است که «درباره چه چیزی صحبت می‌کنیم؟» (مانند کاهش فروش، تاخیر در تحویل پروژه یا استراتژی قیمت‌گذاری). اما زمینه پاسخ به این پرسش است که «چگونه و از چه سطحی از آگاهی درباره آن موضوع صحبت می‌کنیم؟». وقتی دو مدیر در حالت تدافعی و زیر خط درباره بودجه بحث می‌کنند، حتی بهترین داده‌ها و تحلیل‌ها نیز به بن‌بست و فرسایش منجر می‌شود؛ زیرا زمینه گفتگو مسموم و معطوف به شکست دادن طرف مقابل است.

نویسندگان تکامل رهبری را در چهار افق یا وضعیت زیستن دسته‌بندی می‌کنند. سطح اول وضعیت «بر من» (To Me) یا آگاهی قربانی است؛ جایی که فرد باور دارد شرایط بیرونی، اقتصاد، رقبا یا کارمندان بی‌صلاحیت عامل مشکلات او هستند و پرسش اصلی‌اش این است: «چرا این بلا سر من آمد و تقصیر کیست؟». برآورد نویسندگان نشان می‌دهد که ۹۵ درصد رهبران، ۹۸ درصد زمان خود را در این سطح سپری می‌کنند.

سطح دوم وضعیت «توسط من» (By Me) یا جایگاه خالق (Creator) است که دروازه ورود به بالای خط محسوب می‌شود. در این سطح، رهبر مسئولیت کامل تجربیات خود را می‌پذیرد و می‌پرسد: «از این چالش چه می‌آموزم و چه چیزی می‌خواهم خلق کنم؟». سطح سوم وضعیت «از طریق من» (Through Me) یا هم‌آفریننده (Co-creator) است که با رهایی از کنترل‌گری، جریان (Flow) و شگفتی همراه است و رهبر می‌پرسد: «زندگی می‌خواهد چه چیزی از طریق من محقق شود؟». و در نهایت سطح چهارم وضعیت «به‌عنوان من» (As Me) است که تجربه یگانگی محض، صلح درونی و نبود مرزبندی میان خود و جهان است.