فصل ۱۲: علم دسترسی‌پذیری (سوگیری سهولت یادآوری)

در اوایل دهه ۱۹۷۰، دانیل کانمن و آموس تیورسکی سازوکار یکی از بنیادین‌ترین خطاهای ذهن را صورت‌بندی کردند: هیوریستیک دسترسی‌پذیری (Availability Heuristic). انسان‌ها هنگامی که می‌خواهند بسامد وقوع یک حادثه، گستردگی یک طبقه یا احتمال رخ دادن یک پدیده را تخمین بزنند، به آمار واقعی رجوع نمی‌کنند؛ بلکه از یک میان‌بر شناختی بهره می‌گیرند: هرچه نمونه‌های یک رویداد آسان‌تر و سریع‌تر در حافظه زنده شوند، آن رویداد پرشمارتر، محتمل‌تر و مهم‌تر ارزیابی می‌شود.

عوامل متعددی می‌توانند یک خاطره را بدون ارتباط با فراوانی واقعی‌اش، در صف اول حافظه قرار دهند: برجستگی حسی (مانند دیدن یک خودروی آتش‌گرفته در کنار جاده)، تجربه مستقیم شخصی، بار عاطفی شدید و پوشش متمرکز رسانه‌ای. سقوط یک هواپیما حس امنیت پرواز را برای هفته‌ها در افکار عمومی متزلزل می‌کند، در حالی که آمار ایمنی هوانوردی هیچ تغییری نکرده است.

تا سال‌ها پس از نظریه کانمن و تیورسکی، این پرسش بنیادین بی‌پاسخ مانده بود: آیا قضاوت سیستم ۱ بر پایه «تعداد مواردی» است که فرد به یاد می‌آورد، یا ناشی از «میزان آسودگی و حسی» است که حین به یاد آوردن تجربه می‌کند؟ پاسخ به این معما در سال ۱۹۹۱ توسط روان‌شناس آلمانی نوربرت شوارتس با آزمایشی نبوغ‌آمیز کشف شد.

تحقیقات نشان می‌دهند که وابستگی به سهولت بازیابی برای همه افراد و در همه شرایط یکسان نیست. افرادی که آمادگی بیشتری دارند تا کورکورانه تسلیم هیوریستیک دسترسی‌پذیری شوند، عبارتند از: کسانی که هم‌زمان مشغول فعالیت فکری دیگری هستند (تخلیه شناختی)، افرادی که در موقعیت قدرت و اقتدار برتر قرار دارند، کسانی که به شهود درونی خود ایمانی تعصب‌آمیز دارند، و افرادی که در وضعیت روحی بسیار شاد و بدون استرس به سر می‌برند.

تجربه روانی و بی‌زحمتِ به یاد آوردن، به همان اندازه محتوای خودِ یادآوری بر قضاوت‌های ما تسلط دارد؛ ما نه بر مبنای آنچه می‌دانیم، بلکه بر اساس احساسی که حین دانستن تجربه می‌کنیم تصمیم می‌گیریم.