پروفسور دانیل کانمن (برنده نوبل اقتصاد)

فصل ۳۱: سیاست‌های ریسک و کلان‌نگری در تصمیم‌گیری

تضاد چارچوب‌بندی خرد و کلان در مواجهه با ریسک

هنگامی که انسان‌ها با زنجیره‌ای از تصمیمات نامطمئن در زندگی شخصی یا شغلی روبه‌رو می‌شوند، دو رویکرد کاملاً متفاوت پیش روی آنها قرار دارد: چارچوب‌بندی محدود (Narrow Framing) و چارچوب‌بندی جامع و کلان (Broad Framing). در چارچوب‌بندی محدود، هر تصمیم به صورت یک رویداد منفرد، مستقل و مقطعی دیده می‌شود؛ در حالی که در چارچوب‌بندی کلان، هر انتخاب بخشی از یک سبد سرمایه‌گذاری گسترده و زنجیره‌ای پیوسته از قمارها در طول زمان تلقی می‌گردد. ذهن شهودی و خودکار انسان به شکلی ذاتی تمایل دارد امور را در چارچوب محدود ببیند، زیرا بررسی یک تصمیم منفرد بار شناختی بسیار کمتری برای سیستم ۱ دارد.

شرط‌بندی مشهور پل ساموئلسون و امتناع همکار اقتصاددانش

پل ساموئلسون، اقتصاددان نامدار برنده نوبل، یک روز به همکار دانشگاهی‌اش پیشنهادی فریبنده داد: «می‌خواهم سکه‌ای بیندازم؛ اگر خط بیاید ۲۰۰ دلار به تو می‌دهم و اگر شیر بیاید تو باید ۱۰۰ دلار به من بپردازی». همکار ساموئلسون پس از لحظه‌ای تأمل این پیشنهاد را رد کرد و گفت: «من این شرط‌بندی را نمی‌پذیرم، زیرا رنج باختن ۱۰۰ دلار برایم شدیدتر از لذت بردن ۲۰۰ دلار است. اما اگر قول بدهی که این شرط را ۱۰۰ بار متوالی با من تکرار کنی، با کمال میل حاضر به بازی خواهم بود!» این پاسخ تضاد عمیقی را آشکار ساخت: همکار ساموئلسون در یک بازی منفرد قربانی زیان‌گریزی شد، اما به درستی دریافت که تکرار یک بازی با ارزش انتظاری مثبت، ریسک کل را مهار کرده و سود نهایی را تقریباً قطعی می‌سازد.

با وجود منطق شفاف ریاضی، اکثر افراد نمی‌توانند احساسات خود را از قید یک بازی منفرد برهانند. سیستم ۱ فاقد توانایی تجمیع ذهنی سناریوهای مکرر است و درد روانی یک باخت احتمالی چنان برجسته می‌شود که مانع از ورود فرد به فرصت‌های سرشار از سودمندی می‌گردد. برای درمان این فلج تصمیم‌گیری، کانمن مفهوم سیاست ریسک را معرفی می‌کند.

سیاست ریسک؛ قاعده کلی برای مهار زیان‌گریزی

تعریف ساختاری سیاست ریسک (Risk Policy)

یک سیاست ریسک، قاعده‌ای کلی، از پیش تعریف‌شده و خودکار است که تعیین می‌کند فرد یا سازمان در مواجهه با دسته‌ای خاص از موقعیت‌های نامطمئن چگونه رفتار کند؛ برای مثال: «هرگاه با شرط یا سرمایه‌گذاری کوچکی روبه‌رو شدید که ارزش انتظاری مثبت دارد، همیشه آن را بپذیرید و هرگز در جزئیات تردید نکنید». داشتن یک سیاست مدون، بار روانی هر تصمیم را از دوش سیستم ۲ برمی‌دارد و مانع از هراس ناگهانی سیستم ۱ در برابر احتمال شکست می‌شود.

آزمایش ۲۵ مدیر ارشد در حضور کانمن؛ تضاد منافع شرکت و مدیران میانی

دانیل کانمن در نشستی مشورتی با مدیرعامل یک هلدینگ بزرگ سرمایه‌گذاری و ۲۵ مدیر بخش‌های تابعه، سناریویی آزمایشی را مطرح کرد: «تصور کنید فرصت سرمایه‌گذاری ویژه‌ای پیش روی شماست که با احتمال ۵۰ درصد سرمایه اولیه را دو برابر می‌کند و با احتمال ۵۰ درصد کل سرمایه آن پروژه از دست می‌رود». کانمن از تک‌تک ۲۵ مدیر پرسید: «آیا در واحد خودتان این پروژه را اجرا می‌کنید؟» در کمال شگفتی، تنها ۳ نفر از مدیران حاضر به پذیرش ریسک شدند؛ زیرا در صورت شکست اخراج یا توبیخ می‌شدند و پاداش موفقیت نیز جبران آن ریسک را نمی‌کرد. در این لحظه، مدیرعامل کل شرکت مداخله کرد و فریاد زد: «اما من می‌خواهم همه شما این پروژه‌ها را اجرا کنید!» برای مدیرعامل، اجرای ۲۵ پروژه مستقل به معنای تنوع‌بخشی کامل و بازدهی قطعی خیره‌کننده برای کل شرکت بود؛ در حالی که هر مدیر میانی در چارچوب محدود واحد خود، زیان‌گریزی انفرادی را اولویت داده بود.

ریشه‌های سازمانی احتیاط افراطی و فلج نوآوری

سازمان‌ها اغلب مدعی استقبال از ریسک‌پذیری هستند، اما سیستم‌های ارزیابی عملکرد آنها بر پایه چارچوب‌بندی محدود و مجازات شکست‌های منفرد طراحی شده است. اگر مدیری که در ۱۰ پروژه با ارزش انتظاری مثبت شرکت کرده و ۳ مورد آن با شکست تصادفی مواجه شده توبیخ شود، کل ساختار سازمانی به سمت محافظه‌کاری مخرب سوق داده خواهد شد. علاج این معضل، ایجاد فرهنگ ارزیابی در سطح پرتفوی و محافظت از مدیران در برابر ریسک‌های با ارزش انتظاری بالاست.

زیان‌گریزی کوته‌بینانه و بهداشت روانی سرمایه‌گذار

ریچارد تالر و شلومو بنارتزی اصطلاحی بنیادین به نام زیان‌گریزی کوته‌بینانه (Myopic Loss Aversion) ابداع کردند. این پدیده ترکیب دو خطای ذهنی است: زیان‌گریزی غریزی به همراه وسواس بررسی مکرر نتایج. سرمایه‌گذارانی که هر روز یا هر ساعت قیمت سهام و پورتفوی خود را رصد می‌کنند، بیش از دیگران در معرض تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده، فروش‌های هیجانی و فرسودگی ذهنی قرار می‌گیرند.

معامله‌گران وال‌استریت و درمان وسواس بازبینی دارایی‌ها

در بازارهای مالی، بازارها نوسان دارند و حتی یک سبد سهام فوق‌العاده نیز در روزهای متعددی با افت‌های موقت روبه‌رو می‌شود. از آنجا که درد زیان ۲٫۵ برابر لذت سود است، معامله‌گری که هر روز سبد خود را چک می‌کند، بیشتر اوقات احساس بازنده بودن را تجربه خواهد کرد. در آزمایشی، سرمایه‌گذارانی که بازخورد عملکرد مالی خود را تنها یک بار در فصل یا سال دریافت می‌کردند، تمایل بسیار بیشتری به سرمایه‌گذاری در سهام پربازده داشتند و بازده کلی آنها به مراتب بالاتر از کسانی بود که قیمت‌ها را ثانیه‌به‌ثانیه تعقیب می‌کردند. بستن چشم‌ها بر روی نوسانات خرد، بهترین زره در برابر زیان‌گریزی کوته‌بینانه است.

سه ستون عملیاتی برای پیاده‌سازی سیاست ریسک شخصی

کانمن برای رهایی از دام خطاهای شهودی در مواجهه با ریسک، سه اصل راهبردی پیشنهاد می‌کند:
۱. عدم بررسی افراطی: سبد مالی و عملکرد خود را در فواصل طولانی‌مدت (مثلاً فصلی یا سالانه) بازبینی کنید؛ بازبینی مکرر تنها تزریق درد روانی بی‌حاصل است.
۲. خودداری از خرید بیمه‌های جزئی: هرگز وسایل برقی کوچک یا خریدهای روزمره را بیمه نکنید؛ هزینه بیمه‌های خرد از نظر ریاضی فریبنده است و باید آن را فدای سیاست کلی جذب ضررهای کوچک نمود.
۳. کلان‌نگری به زندگی: زیان‌های مالی مقطعی را نه به عنوان یک فاجعه، بلکه به عنوان «هزینه جاری انجام کسب‌وکار و زندگی» تلقی کنید که در ترازنامه بلندمدت حل خواهد شد.

اتخاذ یک سیاست ریسک کلی، جادوی رهایی‌بخشی دارد؛ این سیاست سیستم ۲ را موظف می‌سازد با فراتر رفتن از هر تصمیم خرد، درد هیجانی زیان‌های موقت را خنثی کند و ما را به سوی بهره‌برداری پیوسته از بخت‌های خوش سوق دهد.
— دانیل کانمن