فصل ۲۴: موتور سرمایه‌داری (سوگیری خوش‌بینی مفرط)

دانیل کانمن سوگیری خوش‌بینی (Optimistic Bias) را قدرتمندترین، اثرگذارترین و در عین حال خطرناک‌ترین خطای شناختی در معماری ذهن انسان می‌داند. اگر به شما چراغ جادویی می‌دادند تا تنها یک سوگیری را از جهان پاک کنید، حذف خوش‌بینی مفرط می‌توانست بیشترین اثر را در جلوگیری از فجایع مالی و اقتصادی داشته باشد؛ هرچند هم‌زمان ممکن بود موتور پویایی تمدن بشری را متوقف کند. خوش‌بین‌ها مخترعان، کارآفرینان، رهبران سیاسی و نظامی هستند؛ انسان‌هایی که خطرها را دست‌کم می‌گیرند، بر مهارت‌های خود بیش از حد حساب می‌کنند و با اتکا به توهم کنترل، آینده را به حرکت درمی‌آورند.

تصمیم به راه‌اندازی یک کسب‌وکار یا ورود به بازاری جدید، مستلزم ارزیابی دو متغیر است: توانمندی‌های خود و قدرت رقبای موجود در بازار. اما تحت حاکمیت اصل WYSIATI (هر آنچه می‌بینی تمام آن چیزی است که وجود دارد)، سیستم ۱ تنها بر آنچه پیش چشمانش قرار دارد تمرکز می‌کند: طرح تجاری خود، بودجه داخلی و شور و اشتیاق تیم، در حالی که رقبای بالقوه، منابع مالی آنان و پاسخ متقابل بازار در تاریکی عدم توجه شناختی رها می‌شوند.

خوش‌بینی مفرط تنها به کارآفرینان خرده‌پا محدود نمی‌شود، بلکه در میان نخبگان مدیریتی وال‌استریت و هدایت‌کنندگان شرکت‌های فورچون ۵۰۰ نیز با شدتی ویرانگر حکم‌فرما است. اعتمادبه‌نفس بالا اغلب شرط ارتقا به رده‌های بالای سازمانی است، چرا که بازار و هیئت‌های مدیره رهبرانی را ترجیح می‌دهند که بدون تردید و با قطعیت سخن بگویند.

در سازمان‌ها، ابراز تردید یا مخالفت با پروژه‌های استراتژیک عموماً به عنوان نشانه بدبینی، ناسازگاری یا عدم وفاداری به تیم تعبیر می‌شود. در این فضای فشار اجتماعی و خوش‌بینی جمعی، سیستم ۲ جمعی از کار می‌افتد. برای حل این گره کور، روان‌شناس برجسته گری کلاین (Gary Klein) راهبردی انقلابی ابداع کرد که کانمن آن را بهترین پادزهر شناختی موجود برای مهار خوش‌بینی مفرط می‌داند: تکنیک پیش‌مرگ (The Premortem).

سوگیری خوش‌بینی هم نعمت است و هم نقمت؛ این سوگیری به جامعه جسارت خطر کردن و پیشرفت می‌بخشد، اما اگر با انضباط سخت‌گیرانه و ابزارهایی چون تحلیل پیش‌مرگ مهار نشود، جسارت آن به قمار و شکست‌های فاجعه‌بار تبدیل خواهد شد.